भानु पराजुली
मानव सभ्यताको उत्पत्तिदेखि नै मानिस सामाजिक प्राणीको रूपमा झुन्डमा बस्दै आएको छ। प्रारम्भिक समयमा झुन्डमा बस्नु अस्तित्वको प्रश्न थियो—जङ्गली जनावरको आक्रमणबाट जोगिन, प्राकृतिक विपत्तिबाट बच्न, वा अर्को समूहको आक्रमणबाट सुरक्षित रहन सामूहिक जीवन अनिवार्य थियो। समयसँगै यही झुन्ड प्रणाली परिवारमा रूपान्तरण भयो। परिवार बनेपछि “आफ्नो” र “पराया” बीचको भेदबुद्धि झन् प्रष्ट हुँदै गयो। आफ्नो परिवार सुरक्षित र अरू असुरक्षित भन्ने मनोविज्ञानले सामाजिक संरचनामा गहिरो जरा गाड्यो। यही मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति कालान्तरमा समुदाय, जाति, वर्ग, राष्ट्र हुँदै आजको राजनीतिसम्म आइपुगेको देखिन्छ।
आज पनि राजनीति हेर्दा यही “हामी बनाम उनीहरू” भन्ने मानसिकता विभिन्न रूपमा प्रकट हुन्छ। राजनीतिक दलमा लागेपछि वा कुनै विचारधारामा आबद्ध भएपछि अरूलाई घृणा गर्नुपर्छ भन्ने प्रवृत्ति समाजमा विस्तार हुँदै गएको छ। यस अवस्थामा मूल प्रश्न “घृणाको भावना किन उत्पन्न हुन्छ ?” भन्ने होइन, बरु “घृणाको राजनीति कसले सिकायो ?” भन्ने हो। यसको सहज उत्तर छ—जब राजनीति एजेन्डा, नीति र दृष्टिकोणबाट हटेर व्यक्तिकेन्द्रित हुन्छ, तब घृणाको राजनीति जन्मिन्छ। जब विचारभन्दा व्यक्ति ठूलो बनाइन्छ, तब समाज विभाजनको दिशामा अघि बढ्छ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा यस्तो प्रवृत्ति पटक–पटक दोहोरिएको देखिन्छ। त्रिभुवन र नेपाली कांग्रेस लाई राणा शासन विरुद्धको विकल्पका रूपमा नायक बनाइयो। पछि बी.पी. कोइराला लाई कमजोर देखाउँदै महेन्द्र को प्रत्यक्ष शासनलाई औचित्यपूर्ण ठहर्याइयो। लोकतान्त्रिक आन्दोलनपछि प्रचण्ड, के. पी.शर्मा ओली, बालेन शाह र रवि लामिछाने सम्म आइपुग्दा पनि व्यक्ति केन्द्रित समर्थन र विरोधको राजनीति उस्तै रूपमा कायम रहेको देखिन्छ। पात्र बदलिएका छन्, तर प्रवृत्ति उस्तै छ।
समाजलाई स्थिर र दीर्घकालीन बाटोतर्फ लैजान एजेन्डा आवश्यक हुन्छ। एजेन्डा विचारबाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि बहस, विमर्श र नीतिगत संरचना तयार हुन्छ। तर जब व्यक्तिलाई केन्द्रमा राखिन्छ, तब बहस “को सही ?” भन्ने दिशामा मोडिन्छ। एजेन्डा स्थापित गर्न समय, धैर्य र गहिरो विमर्श आवश्यक हुन्छ, त्यसैले एजेन्डा ढिलो स्थापित हुन्छ। तर व्यक्ति स्थापित गर्न घृणाको राजनीति उपयोगी हुन्छ—यो छिटो फैलिन्छ, सजिलै बिक्छ र भावनात्मक समर्थन जुटाउँछ।
घृणाको राजनीति प्रायः अरूलाई दोषी देखाएर सुरु हुन्छ। समस्याको मूल कारण नीतिगत कमजोरी वा संरचनात्मक अवरोध होइन, “दुश्मन” भनेर चिनाइएका समूह हुन् भन्ने कथा निर्माण गरिन्छ। यसले एजेन्डालाई हराउँछ, नीति ओझेलमा पर्छ र समाज ध्रुवीकरणतर्फ जान्छ। परिणामस्वरूप समाज विभाजित हुन्छ—बाँडिन्छ, भाँडिन्छ र अन्ततः टुक्रिन्छ। सामाजिक दूरी बढ्छ, विश्वास घट्छ, र सामूहिक चेतनाको विकास रोकिन्छ।
यस्तो अवस्थामा चेतनाको विकासभन्दा उत्तेजना फैलिन्छ। विवेकभन्दा आवेग हाबी हुन्छ। भावनात्मक प्रतिक्रिया तर्कभन्दा शक्तिशाली बन्न थाल्छ। यही आवेगले घृणालाई मलजल दिन्छ। घृणाले समाजलाई दुर्गन्धित बनाउँछ—विश्वास नष्ट हुन्छ, संवाद कमजोर हुन्छ र सहकार्य असम्भवजस्तै बन्छ।
यहाँ अर्को गम्भीर मनोवैज्ञानिक पक्ष पनि जोडिन्छ—हामीले जसलाई “हिरो” बनाउँछौँ, उसलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्न थाल्छौँ। नेपाली उखान छ, “जसो जसो बाहुन बाजे, उसो उसो स्वाहा।” अर्थात् जसलाई अन्धभक्तिभावले मानिन्छ, उसका हरेक कदम सही लाग्न थाल्छन्। यही मानसिकताले हिरो बनाइएको पात्रको देवत्वकरण गर्छ। जब कुनै व्यक्तिलाई देवताजस्तो बनाइन्छ, उसले त्यो बोझ थेग्न सक्दैन। अन्ततः निराशा जन्मिन्छ, विश्वास टुट्छ, र समाज फेरि अर्को “हिरो” खोज्दै संघर्षमा उत्रन्छ। यसरी व्यक्तिपूजाको चक्र निरन्तर दोहोरिरहन्छ। यस्को ज्वलन्त उदाहरण वि.स २०६२/६३ मा प्रचण्ड, २०७२/७३ मा नाकावन्दिको बिरोध पछि केपी ओली र ८२ मा सिंहदरवारमा आगोलगाउने कुरा गरेर हिरो बनेका पात्रहरु हेर्न सकिन्छ।
नेपालको समसामयिक राजनीतिमा विभिन्न समयखण्डमा विभिन्न समूहले प्रतिस्पर्धी शक्तिलाई “राष्ट्रविरोधी”, “भ्रष्ट”, “अयोग्य” वा “अवरोध” का रूपमा चित्रण गर्दै समर्थन जुटाउने प्रयास गरेका छन्। यो केवल नेपालको समस्या होइन, विश्वका धेरै विकासशील राष्ट्रहरूमा यस्तो प्रवृत्ति बढ्दो छ। नवाज शरीफ लाई चुनौती दिँदै इमरान खान को उदय होस् वा पेत्रो पोरोशेन्को लाई पराजित गर्दै भोलोदिमिर जेलेन्स्की को उदय—यी परिवर्तनहरूमा जनआक्रोश, असन्तुष्टि र विरोधी शक्तिप्रति घृणात्मक भावनाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
घृणाको राजनीति अल्पकालीन रूपमा प्रभावकारी देखिन सक्छ। यसले जनसमर्थन छिटो जुटाउँछ, राजनीतिक करियर निर्माण गर्न सहज बनाउँछ, र तत्काल भावनात्मक एकता सिर्जना गर्छ। तर दीर्घकालीन रूपमा यसले लोकतान्त्रिक संस्कृति कमजोर बनाउँछ, संस्थागत विश्वास घटाउँछ र सामाजिक एकता भंग गर्छ।
समाधान व्यक्तिपूजाबाट एजेन्डामुखी राजनीतितर्फ फर्किनु हो। नीतिगत बहसलाई प्राथमिकता दिनु, असहमतिलाई शत्रुता होइन लोकतान्त्रिक अभ्यासको रूपमा स्वीकार गर्नु, र सार्वजनिक विमर्शमा संयमता र तथ्यपरकता कायम गर्नु आवश्यक छ। नागरिक समाज, शिक्षण संस्था, सञ्चारमाध्यम र बौद्धिक वर्गले घृणाको भाषालाई चुनौती दिँदै सहअस्तित्व र संवादको संस्कृतिलाई बलियो बनाउनुपर्छ।
अन्ततः राजनीति समाजलाई विभाजित गर्ने उपकरण होइन, साझा भविष्य निर्माण गर्ने माध्यम हुनुपर्छ। जब समाजले व्यक्ति होइन विचारलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब घृणाको राजनीति स्वतः कमजोर हुन्छ। सहकार्य, संवाद र सहिष्णुताको आधारमा निर्मित राजनीति मात्रै दीर्घकालीन स्थायित्व, सामाजिक सद्भाव र लोकतान्त्रिक परिपक्वताको मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ।
प्रतिक्रिया